Servis güzergah optimizasyonu nedir, nasıl çalışır?

Kısa cevap: servis güzergah optimizasyonu, personel adreslerinden, araçların koltuk sayısından ve vardiya saatinden yola çıkıp hangi personelin hangi araca bineceğini, durakların nerede olacağını, sırasını ve alınış saatlerini hesaplayan iştir. Matematikte “kapasiteli araç rotalama problemi” diye geçer. Program çok sayıda olası planı dener ve kendisine verilen ölçüte göre (km, süre, araç sayısı) iyi bir plan seçer.

Personel servisini kendi araçlarıyla yürüten bir firmada güzergah genelde yıllar içinde oluşur. İlk araç birkaç mahalleye gider, yeni personel geldikçe yeni duraklar eklenir, bir noktadan sonra güzergahı en iyi bilen şoför olur. Optimizasyon bu birikmiş planı bir kez baştan, bütün listeye birden bakarak kurar.

Optimizasyon hangi kararları verir?

Bir servis planında birbirine bağlı dört karar var:

1. Dağıtım: hangi personel hangi araca biner. Her aracın koltuk sayısı sınır.
2. Durak: her personel nerede biner. Evinin önünde mi, birkaç kişiyle birlikte yakındaki bir köşede mi?
3. Sıra: her araç durakları hangi sırayla dolaşır.
4. Saat: her durakta kaçta alınır, böylece servis vardiyadan önce fabrikada olur.

Bu kararlar ayrı ayrı verilemez. Bir kişiyi başka bir araca almak, iki aracın da sırasını değiştirir.

Neden elle bulmak zor?

Tek bir aracın 30 durağı sıralayabileceği farklı yol sayısı 33 basamaklı bir sayı. Üç araç ve dağıtım işin içine girince olasılıklar daha da artar. Elle planlayan biri bu yüzden makul bir sırayı bulur ve orada durur; daha iyisinin olup olmadığını bilemez.

Program da bütün olasılıkları tek tek denemez. Önce hızlıca makul bir plan kurar, sonra o planı küçük değişikliklerle iyileştirmeye çalışır: iki durağın yerini değiştirir, bir kişiyi başka araca alır, işe yarıyorsa tutar. Servi bu iş için Google’ın açık kaynak OR-Tools kütüphanesini kullanıyor.

Program neyi en aza indirir?

Optimizasyonun sonucu, neyi ölçüt aldığına bağlı. Toplam km’yi en aza indiren bir plan, araçlardan birini çok uzun bir yola çıkarabilir. Araç sayısını en aza indiren bir plan, rotaları uzatabilir.

Servi toplam sürüş süresini ölçüt alır ve kullanılan her araç için bu süreye sabit bir bedel ekler. Böylece gerçekten yol kısaltmıyorsa yeni bir araç açmaz. Plan hesaplandıktan sonra farklı denge ayarlarıyla seçenekler de çıkarır. 35 aktif personel ve 3 araçlık gerçek bir listede iki seçenek şöyleydi:

Dört kilometrelik fark, bir araçtaki personelin 15 dakika daha az yolda kalması demek. Hangisinin seçileceğine firma karar verir.

Duraklar nasıl seçilir?

Herkesi evinin önünden almak en az yürüyüşü verir ama aracı her ara sokağa sokar. Servi önce rotayı kurar, sonra durakları aracın ana güzergahına doğru çeker. Kişi, ayarladığın yürüme sınırını aşmayacak şekilde birkaç yüz metre yürür, araç ara sokağa girmez. Aynı rotada birbirine çok yakın düşen duraklar da birleşir.

Yürüme sınırı plana büyük etki eder. Aynı 35 kişilik listede sınır 1.500 metreden 400 metreye indirilince toplam yol 111 km’den 139 km’ye çıktı.

Mesafenin nasıl ölçüldüğü de önemli. Kuş uçuşu 300 metre olan iki nokta, Konya merkezde yürüyerek 481 metre, araçla 1.497 metre çıktı. Kuş uçuşuyla “en fazla 1.500 m” diye kurulan bir planda bir kişinin gerçek yürüyüşü 3,1 km’ydi. Servi bu yüzden yürüme mesafesini haritadaki gerçek yaya yolundan ölçer.

Hesap ne kadar sürer?

Servi’de 35 kişi ve 3 araçlık gerçek liste yaklaşık 20-30 saniyede hesaplanıyor. Deneme verisiyle 200 kişi ve 14 araçlık bir plan iki dakikadan kısa sürdü.

Servi aramayı belli sayıda çözüm denedikten sonra bitirir. Bunun pratik bir sonucu var: aynı listeyi iki kez hesaplattığında aynı planı alırsın. Süreyle sınırlı bir aramada bilgisayarın o anki yüküne göre farklı planlar çıkabilir; şoföre verilmiş bir planın sebepsiz değişmesi sahada güven kaybettirir.

Optimizasyonun bilmediği şeyler

• Canlı trafik. Yol süreleri harita verisinden gelir. Yoğun saatler için Servi’de süreleri bir katsayıyla uzatabilirsin.
• Yanlış adres. Haritada yanlış yere düşen tek bir adres bütün bir aracın rotasını saptırır. Servi yaklaşık bulunan ya da bulunamayan adresleri işaretler ve hesaplamadan önce kontrol etmeni ister.
• Sahadaki ayrıntılar. Personelin kiminle birlikte geldiği, bir sokağın sabah kapalı olması gibi bilgiler listede yoksa programın da bilgisi yoktur. Hesaplanan planı elle düzenleyebilmek bu yüzden gerekli.
• Koltuk yetmezse. Program kişiyi sessizce atlamaz; Servi’de koltuk yetmediğinde açıkta kalanlar isim isim listelenir.

Optimizasyon programları arasındaki fark

Türkiye’de servis güzergahı için iki tür program var. Bir kısmı bulut platformudur ve canlı araç takibi, personel için mobil uygulama gibi özelliklerle birlikte gelir. Diğerleri bilgisayara kurulur ve yalnız planlamayı yapar.

Servi ikinci gruptan. Personelini kendi araçlarıyla taşıyan firmalar için yapıldı. Yol hesabı bilgisayardaki harita verisiyle yapılır, personel listesi FlowEra’nın sunucularına gitmez. Excel’den listeyi yüklersin, yürüme mesafesini ve araçları ayarlarsın; Servi dağıtımı, durakları, sırayı ve alınış saatlerini çıkarır. Bugünkü güzergahını elle çizip yeni planla km ve süre olarak karşılaştırabilirsin. Maliyet tarafını personel servis maliyeti nasıl düşürülür? yazısında anlattım.

Servi’nin ücretsiz demosunu Servi sayfasından indirip Konya örnek listesiyle deneyebilirsin. Kendi servislerin için konuşmak istersen derdini bir cümleyle anlat.